Overslaan naar inhoud

Druk op ESC om te sluiten

Tomaat

Tomaat

13 min. leestijd

Inleiding

Tomaten behoren tot de meest gebruikte ingrediënten in de keuken. Ze zijn verkrijgbaar in verschillende vormen, kleuren, groottes en smaken en worden wereldwijd verwerkt in talloze gerechten. Van een eenvoudige tomatensalade tot een rijke pastasaus, van verse tomatensoep tot een verfijnde tomatentartaar: de mogelijkheden zijn bijna eindeloos.

Hoewel tomaten in de keuken meestal als groente worden beschouwd, zijn ze botanisch gezien vruchten. Ze behoren tot de nachtschadefamilie, net zoals aardappelen, paprika's en aubergines. De smaak varieert van friszuur en sappig tot uitgesproken zoet en vol, afhankelijk van het ras, de rijpheid en de teeltomstandigheden.

Tomaten zijn bijzonder veelzijdig. Je kunt ze rauw eten, bakken, grillen, roosteren, stoven, vullen, drogen, konfijten of verwerken tot sauzen, soepen en puree. Ze vormen bovendien een belangrijke basis voor heel wat internationale keukens, waaronder de Italiaanse, Spaanse, Griekse, Mexicaanse en Midden-Oosterse keuken.

In deze productkennis ontdek je waar tomaten vandaan komen, welke soorten er bestaan, hoe je ze het best selecteert en bewaart en welke bereidingstechnieken hun smaak optimaal tot hun recht laten komen.

1. Oorsprong en geschiedenis

De tomaat vindt haar oorsprong in Zuid-Amerika, meer bepaald in het gebied dat tegenwoordig deel uitmaakt van Peru, Ecuador en omliggende regio's. Daar groeiden oorspronkelijk wilde tomatensoorten met kleine vruchten.

De tomaat werd later verder geteeld en ontwikkeld in Midden-Amerika. De Azteken in het huidige Mexico gebruikten de vrucht al vóór de komst van de Europeanen. Het Spaanse woord tomate is afgeleid van het Nahuatl-woord tomatl.

In de zestiende eeuw brachten Spaanse ontdekkingsreizigers de tomaat naar Europa. Aanvankelijk werd ze vooral als sierplant beschouwd. In verschillende Europese landen bestond zelfs de overtuiging dat tomaten niet geschikt waren om te eten.

Vooral in Zuid-Italië werd de tomaat geleidelijk een belangrijk voedingsmiddel. Vanaf de achttiende eeuw begon ze steeds meer deel uit te maken van de dagelijkse keuken. Uiteindelijk groeide de tomaat uit tot een van de belangrijkste ingrediënten van de Italiaanse gastronomie.

Vandaag worden tomaten wereldwijd geteeld. Ze zijn verkrijgbaar in vrijwel iedere supermarkt en vormen een onmisbaar onderdeel van zowel de traditionele als de moderne keuken.

2. Botanische kenmerken

De tomaat behoort tot de nachtschadefamilie (Solanaceae). Haar botanische naam is Solanum lycopersicum.

De tomatenplant is een kruidachtige plant die onder gunstige omstandigheden behoorlijk groot kan worden. Afhankelijk van het ras groeit ze rechtop, kruipend of als een klimplant die ondersteuning nodig heeft.

De plant heeft groene, licht behaarde bladeren en produceert gele bloemen. Na de bestuiving ontwikkelen zich daaruit de tomaten.

De vruchten bestaan uit een schil, vruchtvlees, zaadkamers en zaden. De meeste tomaten bevatten veel vocht en hebben een sappige structuur. De kleur varieert naargelang het ras van rood tot geel, oranje, groen, paars en bijna zwart.

Tomaten groeien het best bij voldoende warmte, licht en een regelmatige watervoorziening. Ze zijn gevoelig voor vorst en worden in België voornamelijk tijdens de warmere maanden buiten geteeld. In serres kunnen ze vrijwel het hele jaar door worden geproduceerd.

3. Verschillende soorten tomaten

Er bestaan duizenden tomatenrassen. Ze verschillen in vorm, grootte, kleur, stevigheid en smaak. Voor de keuken is het nuttig om de belangrijkste soorten te kennen.

  • Vleestomaten: grote, stevige tomaten met dik vruchtvlees en relatief weinig sap. Ideaal om te vullen, te grillen of in dikke plakken te snijden.
  • Kerstomaten: kleine, ronde tomaatjes met een zoete smaak. Ze worden vaak rauw gegeten, gebruikt in salades of kort geroosterd.
  • Cherrytomaten: lijken op kerstomaten, maar kunnen afhankelijk van het ras iets verschillen in grootte en vorm. Ze zijn sappig en zoet.
  • Romatomaten: langwerpige tomaten met stevig vruchtvlees en relatief weinig sap. Bijzonder geschikt voor sauzen, soepen en tomatenpuree.
  • San Marzano-tomaten: Italiaanse pruimtomaten die vooral bekendstaan om hun gebruik in traditionele pastasauzen en pizzasaus. De echte San Marzano dell'Agro Sarnese-Nocerino heeft een beschermde oorsprongsbenaming (DOP).
  • Coeur de Boeuf: grote, geribbelde tomaat met stevig vruchtvlees en een uitgesproken smaak. Geschikt voor salades en carpaccio van tomaat.
  • Trostomaten: worden aan hun groene tros verkocht. Ze hebben doorgaans een frisse, sappige smaak en zijn geschikt voor koude en warme bereidingen.
  • Gele en oranje tomaten: hebben vaak een mildere, soms zoetere smaak dan klassieke rode tomaten.
  • Groene tomaten: sommige rassen blijven groen wanneer ze rijp zijn. Onrijpe groene tomaten hebben een stevige structuur en friszure smaak. Ze worden onder andere gebruikt om in te maken of te bakken. Eet onrijpe tomaten met mate, omdat ze meer tomatine bevatten dan rijpe tomaten.
  • Heirloom- of erfgoedtomaten: traditionele rassen die vaak bijzondere kleuren, vormen en smaken hebben. Ze worden vooral gewaardeerd door liefhebbers van tomaten met een uitgesproken karakter.

4. Smaak en textuur

De smaak van tomaten wordt bepaald door de verhouding tussen suikers, zuren en aromatische stoffen.

Een rijpe tomaat heeft meestal een aangename balans tussen zoet en zuur. Sommige rassen zijn uitgesproken zoet, terwijl andere eerder friszuur of licht kruidig smaken.

De textuur verschilt eveneens sterk:

  • Vleestomaten hebben stevig en vlezig vruchtvlees.
  • Kerstomaten zijn sappig en hebben vaak een dunne schil.
  • Romatomaten zijn compacter en minder waterig.
  • Coeur de Boeuf heeft een stevige, soms wat korrelige structuur.
  • Gele tomaten zijn vaak zachter van smaak.

Tomaten bevatten van nature glutamaten, die bijdragen aan hun hartige umamismaak. Daardoor passen ze uitstekend bij ingrediënten zoals Parmezaanse kaas, champignons, vlees, vis en olijven.

5. Tomaten kopen en selecteren

Bij het kopen van tomaten is de rijpheid belangrijk. Een goede tomaat moet stevig maar licht veerkrachtig aanvoelen en een aangename, frisse geur hebben.

Let op de volgende kenmerken:

  • De schil moet glad zijn en mag geen grote beschadigingen vertonen.
  • De tomaat moet stevig aanvoelen, maar niet keihard zijn.
  • Een rijpe tomaat heeft doorgaans een herkenbare tomatengeur.
  • Vermijd exemplaren met zachte plekken, schimmel of lekkend vocht.
  • Kies tomaten die passen bij de bereiding die je wilt maken.

Voor een salade kies je bij voorkeur sappige, smaakvolle tomaten. Voor een saus zijn Romatomaten of andere vlezige varianten bijzonder geschikt. Voor een gevulde tomaat gebruik je stevige vleestomaten.

Een tomaat hoeft niet altijd volledig rood te zijn om rijp te zijn. Sommige rassen zijn van nature geel, oranje, groen of donkerpaars.

6. Tomaten wassen en schoonmaken

Tomaten hoeven meestal niet geschild te worden. De schil bevat veel smaak en helpt de vrucht haar structuur te behouden.

Voor je tomaten gebruikt:

  1. Spoel ze voorzichtig onder koud stromend water.
  2. Wrijf eventueel vuil voorzichtig van de schil.
  3. Verwijder het kroontje en het harde steelaanzetgedeelte.
  4. Dep de tomaten droog met keukenpapier.
  5. Snijd ze volgens de gewenste bereiding.

Wanneer je tomaten wilt ontvellen, kun je een eenvoudige techniek toepassen:

  1. Maak met een scherp mesje een klein kruisje aan de onderkant.
  2. Dompel de tomaten ongeveer 10 tot 20 seconden onder in kokend water.
  3. Haal ze onmiddellijk uit het water.
  4. Koel ze kort af in ijswater.
  5. Trek de losgekomen schil voorzichtig weg.

Deze techniek wordt blancheren genoemd en is bijzonder handig wanneer je een gladde tomatensaus of tomatenconcassé wilt maken.

7. Snijtechnieken

Afhankelijk van het gerecht kun je tomaten op verschillende manieren snijden.

  • Plakken: geschikt voor broodjes, hamburgers, salades en koude voorgerechten.
  • Partjes: ideaal voor salades, ovenschotels en garnituren.
  • Blokjes: geschikt voor sauzen, salsa's, soepen en warme bereidingen.
  • Brunoise: zeer kleine blokjes die gebruikt worden in verfijnde sauzen, tartaar en garnituren.
  • Concassé: ontvelde, ontpitte en in blokjes gesneden tomaten. Vooral geschikt voor warme sauzen.
  • Halveren: ideaal voor kerstomaten die je wilt bakken, grillen of roosteren.
  • Uithollen: geschikt voor gevulde tomaten.
  • Flinterdunne plakjes: ideaal voor carpaccio van tomaat.

Voor het snijden van rijpe tomaten gebruik je best een scherp mes. Een gekarteld tomatenmes kan bijzonder handig zijn omdat het gemakkelijk door de schil snijdt zonder de vrucht plat te drukken.

8. Bereidingswijzen

Tomaten kunnen op bijzonder veel manieren worden bereid. Door de juiste techniek te kiezen, kun je hun smaak, textuur en aroma optimaal benutten.

Rauw

Rauwe tomaten zijn heerlijk in salades, op brood of als onderdeel van koude voorgerechten. Een beetje olijfolie, zeezout, zwarte peper en basilicum volstaan vaak om hun smaak volledig tot zijn recht te laten komen.

Koken

Tomaten kunnen worden gekookt in soepen, sauzen en stoofgerechten. Tijdens het koken worden ze zacht en geven ze hun vocht en smaak af aan de bereiding.

Stoven

Door tomaten langzaam te stoven met ui, knoflook, olijfolie en kruiden ontstaat een rijke basis voor pastasauzen, vleesgerechten en visbereidingen.

Bakken

Tomaten kunnen in plakken of partjes worden gebakken in een pan met olijfolie of boter. Ze krijgen dan een zachtere structuur en een geconcentreerde smaak.

Grillen

Gehalveerde tomaten kunnen op een grillplaat of barbecue worden bereid. De hitte zorgt voor lichte karamellisatie en een intensere smaak.

Roosteren in de oven

Halveer de tomaten, besprenkel ze met olijfolie en kruid met peper, zout, knoflook en tijm. Rooster ze ongeveer 20 tot 40 minuten op 180 à 200 °C, afhankelijk van hun grootte en gewenste structuur.

Door het vocht gedeeltelijk te laten verdampen, wordt de smaak geconcentreerder.

Vullen

Grote vleestomaten zijn bijzonder geschikt om te vullen. Hol ze voorzichtig uit en vul ze bijvoorbeeld met gehakt, rijst, couscous, groenten, kruiden of kaas. Laat ze daarna in de oven garen.

Confijten

Bij het konfijten worden tomaten langzaam op lage temperatuur bereid met olijfolie en kruiden. Hierdoor verliezen ze een deel van hun vocht en krijgen ze een intens zoete smaak.

Drogen

Tomaten kunnen langzaam worden gedroogd in een droogoven of oven op lage temperatuur. Gedroogde tomaten hebben een geconcentreerde smaak en zijn heerlijk in salades, pasta's, brood en tapenades.

9. Combinaties met andere ingrediënten

Tomaten zijn bijzonder veelzijdig en combineren met een groot aantal ingrediënten.

Kruiden en smaakmakers: basilicum, oregano, tijm, rozemarijn, peterselie, knoflook, ui, zwarte peper, olijfolie en balsamicoazijn.

Groenten: aubergine, courgette, paprika, ui, knoflook, komkommer, venkel en spinazie.

Kaas en zuivel: mozzarella, burrata, Parmezaanse kaas, feta, geitenkaas en ricotta.

Vlees en vis: gehakt, kip, rundvlees, spek, tonijn, zalm, kabeljauw, ansjovis en garnalen.

Andere ingrediënten: olijven, kappertjes, pijnboompitten, amandelen, couscous, pasta, rijst en brood.

10. Receptsuggesties met tomaten

Tomaten vormen de basis voor heel wat klassieke en moderne gerechten.

  1. Klassieke tomatensoep met balletjes
  2. Tomatensaus met basilicum en knoflook
  3. Spaghetti met verse tomatensaus
  4. Gevulde tomaten met gehakt en rijst
  5. Tomatensalade met mozzarella en basilicum
  6. Bruschetta met tomaat en knoflook
  7. Tomatentartaar met kappertjes en sjalot
  8. Kabeljauw in tomatensaus
  9. Kip met tomaat, olijven en oregano
  10. Ratatouille met tomaat, courgette en aubergine
  11. Shakshuka met eieren in kruidige tomatensaus
  12. Tomatenquiche met geitenkaas
  13. Geroosterde tomaten met tijm en knoflook
  14. Gazpacho, koude Spaanse tomatensoep
  15. Risotto met tomaat en Parmezaanse kaas

11. Voedingswaarde

Tomaten bestaan voor een groot deel uit water en bevatten relatief weinig calorieën. Ze leveren verschillende vitamines, mineralen en plantaardige stoffen.

Belangrijke voedingsstoffen zijn:

  • Vitamine C: ondersteunt de normale werking van het immuunsysteem en draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress.
  • Kalium: draagt bij tot de normale werking van spieren en het zenuwstelsel.
  • Vitamine K: speelt een rol bij de normale bloedstolling.
  • Foliumzuur (vitamine B9): is belangrijk voor de normale celdeling.
  • Voedingsvezels: ondersteunen een normale spijsvertering.
  • Lycopeen: een natuurlijke rode kleurstof uit de carotenoïdenfamilie die tomaten hun typische rode kleur geeft.

Een bijzonder kenmerk van tomaten is dat lycopeen voor het lichaam vaak beter beschikbaar wordt wanneer tomaten worden verwarmd en gecombineerd met een beetje vet, zoals olijfolie. Daarom zijn tomatensaus en geroosterde tomaten eveneens interessante bereidingen.

12. Tomaten bewaren

Tomaten zijn gevoelig voor temperatuur en moeten op de juiste manier worden bewaard om hun smaak en structuur te behouden.

Op kamertemperatuur

Bewaar rijpe tomaten bij voorkeur op een koele plaats buiten direct zonlicht. Leg ze niet onnodig in de koelkast, want lage temperaturen kunnen hun aroma en textuur aantasten.

In de koelkast

Wanneer tomaten volledig rijp zijn en je ze niet onmiddellijk kunt gebruiken, kun je ze tijdelijk in de koelkast bewaren om het bederf te vertragen. Haal ze tijdig uit de koelkast zodat ze opnieuw op temperatuur kunnen komen voordat je ze serveert.

Gesneden tomaten

Bewaar aangesneden tomaten altijd afgedekt in de koelkast en gebruik ze bij voorkeur binnen één à twee dagen.

In de diepvries

Tomaten kunnen gemakkelijk worden ingevroren. Was ze, verwijder het kroontje en vries ze eventueel in hun geheel of in stukken in. Na het ontdooien worden ze zacht, waardoor ze vooral geschikt zijn voor soep, saus en stoofgerechten.

Inmaken

Tomaten kunnen ook worden ingemaakt als tomatensaus, passata of gepelde tomaten. Gebruik hiervoor een betrouwbaar inmaakrecept met de juiste zuurgraad en verwerkingstijd. Zo voorkom je voedselveiligheidsproblemen.

13. Tomaten in de internationale keuken

Tomaten spelen een belangrijke rol in keukens over de hele wereld.

  • Italië: tomatensaus, pizza, pasta, bruschetta en caprese.
  • Spanje: gazpacho, salmorejo en verschillende stoofgerechten.
  • Griekenland: Griekse salade, gevulde tomaten en tomatensauzen.
  • Mexico: salsa roja, pico de gallo en verschillende stoofgerechten.
  • India: tomatencurry's, kruidige sauzen en chutneys.
  • Midden-Oosten: shakshuka, tomatensalades en kruidige stoofgerechten.
  • Frankrijk: ratatouille, Provençaalse tomatengerechten en tomatentartaar.

14. Tomaten in de professionele keuken

In de professionele keuken worden tomaten gebruikt als hoofdingrediënt, garnituur en smaakbasis.

Een belangrijke bereiding is tomatenconcassé. Hiervoor worden tomaten ontveld, ontpit en in kleine blokjes gesneden. Deze techniek zorgt voor een nette presentatie en een aangename structuur in warme sauzen en gerechten.

Ook tomatenfond en tomatensaus zijn belangrijke basisbereidingen. Door tomaten langzaam te laten inkoken, ontstaat een geconcentreerde smaak die uitstekend past bij vlees, vis, pasta en groenten.

Voor koude bereidingen wordt vaak gekozen voor smaakvolle vleestomaten, Coeur de Boeuf of erfgoedtomaten. In warme bereidingen zijn Romatomaten en andere vlezige soorten bijzonder geschikt.

Een goede kok houdt rekening met de hoeveelheid vocht in tomaten. Wanneer je ze gebruikt in een quiche, taart of gevulde bereiding, kan het nodig zijn om het overtollige vocht te verwijderen. Zo voorkom je dat het gerecht waterig wordt.

15. Veelvoorkomende fouten bij het bereiden van tomaten

Om tomaten optimaal te verwerken, vermijd je best enkele veelgemaakte fouten.

  • Onrijpe tomaten gebruiken: deze kunnen weinig smaak hebben en te stevig zijn voor bepaalde bereidingen.
  • Tomaten te lang bakken: hierdoor kunnen ze volledig uit elkaar vallen wanneer je hun vorm wilt behouden.
  • Te veel vocht in een gerecht: tomaten geven tijdens het bereiden veel vocht af. Laat sauzen voldoende inkoken.
  • Niet voldoende kruiden: tomaten hebben baat bij een goede balans tussen zout, zuur, vet en kruiden.
  • Verkeerde tomatensoort kiezen: sappige kerstomaten zijn bijvoorbeeld minder geschikt voor een geconcentreerde saus dan vlezige Romatomaten.
  • Tomaten koud serveren: tomaten die rechtstreeks uit de koelkast komen, hebben vaak minder uitgesproken aroma's.

16. Weetjes over tomaten

  • Botanisch gezien zijn tomaten vruchten, omdat ze ontstaan uit de bloem van de plant en zaden bevatten.
  • De tomaat behoort tot dezelfde plantenfamilie als de aardappel, paprika en aubergine.
  • Niet alle tomaten zijn rood. Er bestaan ook gele, oranje, groene, paarse en bijna zwarte varianten.
  • Tomaten werden in Europa aanvankelijk vooral als sierplant geteeld.
  • De tomaat is een van de belangrijkste ingrediënten van de Italiaanse keuken, hoewel ze oorspronkelijk uit Zuid-Amerika komt.
  • De naam Coeur de Boeuf betekent letterlijk 'ossenhart' en verwijst naar de karakteristieke vorm van deze grote tomaat.
  • Tomaten bevatten van nature umamistoffen, waardoor ze gerechten een vollere smaak kunnen geven.
  • Tomatenpuree ontstaat door tomaten te koken en sterk te concentreren.

17. Besluit

Tomaten zijn een onmisbaar ingrediënt in de moderne keuken. Dankzij de grote verscheidenheid aan soorten, kleuren en smaken kunnen ze in vrijwel ieder type gerecht worden verwerkt. Van een eenvoudige salade tot een langzaam ingekookte tomatensaus: met tomaten kun je telkens opnieuw verrassende gerechten creëren.

Door de juiste tomatensoort te kiezen en rekening te houden met de gewenste bereiding, haal je het beste uit deze veelzijdige vrucht. Of je ze nu rauw serveert, roostert, vult, droogt of verwerkt in een saus, tomaten brengen kleur, frisheid en een heerlijke volle smaak op het bord.

Technische afbeelding

Technische afbeelding van tomaat
Technische afbeelding van tomaat — klik om te vergroten.