Inleiding
De aardappel is een van de belangrijkste voedingsmiddelen ter wereld en neemt ook in de Belgische keuken een bijzondere plaats in. Hij is bijzonder veelzijdig en wordt gebruikt in talloze gerechten, van eenvoudige gekookte aardappelen tot goudgele frieten, smeuïge puree, kroketten en verfijnde ovenschotels. Dankzij zijn neutrale smaak kan de aardappel gemakkelijk gecombineerd worden met vlees, vis, groenten, kruiden en verschillende sauzen.
De aardappel behoort botanisch tot de nachtschadefamilie (Solanaceae), waartoe ook tomaten, paprika's en aubergines behoren. Wat wij eten, is geen wortel maar een ondergrondse verdikte stengel, die we een knol noemen. Deze knol dient als opslagplaats voor voedingsstoffen, voornamelijk zetmeel.
Er bestaan wereldwijd duizenden verschillende aardappelrassen. Ze verschillen onder andere in grootte, vorm, kleur, smaak, structuur en zetmeelgehalte. Niet iedere aardappel is geschikt voor dezelfde bereiding. Sommige soorten blijven stevig tijdens het koken, terwijl andere juist heerlijk kruimig worden.
1. De oorsprong van de aardappel
De aardappel vindt zijn oorsprong in het Andesgebergte in Zuid-Amerika, voornamelijk in de gebieden die tegenwoordig behoren tot Peru en Bolivia. Daar werd hij duizenden jaren geleden al geteeld door de plaatselijke bevolking. De aardappel vormde een belangrijk onderdeel van hun dagelijkse voeding en was bijzonder waardevol omdat hij goed kon worden bewaard en een grote hoeveelheid energie leverde.
In de 16de eeuw brachten Spaanse ontdekkingsreizigers de aardappel vanuit Zuid-Amerika naar Europa. Aanvankelijk werd hij vooral beschouwd als een bijzondere sierplant. Het duurde enige tijd voordat de Europese bevolking het voedingspotentieel ervan ontdekte.
Geleidelijk verspreidde de aardappelteelt zich over verschillende Europese landen. Vooral tijdens de 18de eeuw groeide de aardappel uit tot een belangrijk basisvoedsel. Hij bleek immers relatief gemakkelijk te telen, leverde een goede opbrengst op en kon op verschillende manieren worden bereid.
Ook in België kreeg de aardappel een vaste plaats in de landbouw en de dagelijkse keuken. Vandaag is hij een onmisbaar ingrediënt in onze traditionele gerechten. Vooral de Belgische frietcultuur heeft ervoor gezorgd dat de aardappel wereldwijd met België wordt geassocieerd.
2. Hoe groeit een aardappel?
De aardappelplant groeit uit een pootaardappel. Dit is een kleine aardappel of een stuk aardappelknol waarop minstens één kiem of oog aanwezig is. Uit deze ogen ontwikkelen zich nieuwe scheuten.
Na het planten verschijnen eerst groene stengels en bladeren boven de grond. Onder de grond ontwikkelen zich vanuit de stengels zogenaamde uitlopers. Aan deze uitlopers vormen zich de nieuwe aardappelknollen.
De groei van een aardappelplant verloopt in verschillende fasen:
- Planten: de pootaardappelen worden in het voorjaar in de grond geplaatst.
- Ontkiemen: uit de ogen groeien nieuwe scheuten die uiteindelijk boven de grond verschijnen.
- Bladontwikkeling: de plant ontwikkelt groene bladeren en stengels die zonlicht opvangen.
- Knolvorming: onder de grond ontstaan aan de uitlopers nieuwe aardappelknollen.
- Rijping: de knollen groeien verder en slaan steeds meer zetmeel op.
- Oogsten: wanneer de plant begint af te sterven en de aardappelen voldoende gerijpt zijn, kunnen ze worden geoogst.
Aardappelen groeien het best in een losse, vruchtbare en goed doorlatende bodem. Ze hebben voldoende water nodig, maar verdragen geen langdurig natte grond. Te veel vocht kan de ontwikkeling van ziekten en rot bevorderen.
3. Verschillende soorten aardappelen
Niet alle aardappelen hebben dezelfde eigenschappen. Het belangrijkste verschil voor de keuken is het zetmeelgehalte. Dit bepaalt in grote mate hoe de aardappel zich gedraagt tijdens het koken en welke structuur hij uiteindelijk krijgt.
In de keuken worden aardappelen doorgaans onderverdeeld in drie belangrijke groepen.
Vastkokende aardappelen
Vastkokende aardappelen bevatten relatief weinig zetmeel en hebben een stevige structuur. Tijdens het koken behouden ze grotendeels hun vorm en vallen ze niet gemakkelijk uit elkaar. Ze zijn bijzonder geschikt voor gerechten waarbij de aardappel mooi heel moet blijven.
Typische toepassingen zijn:
- Aardappelsalade
- Gekookte aardappelen
- Koude aardappelbereidingen
- Gebakken aardappelschijfjes
- Aardappelen met kruiden en boter
Bekende rassen zijn Charlotte, Nicola en Annabelle.
Halfvastkokende aardappelen
Halfvastkokende aardappelen zitten qua structuur tussen vastkokende en bloemige aardappelen in. Ze behouden redelijk goed hun vorm, maar worden tijdens het koken voldoende zacht. Daardoor zijn ze bijzonder veelzijdig en geschikt voor verschillende bereidingen.
Ze kunnen gebruikt worden voor:
- Ovenschotels
- Aardappelgratin
- Gebakken aardappelen
- Gekookte aardappelen
- Verschillende dagelijkse aardappelgerechten
Bloemige aardappelen
Bloemige aardappelen bevatten relatief veel zetmeel. Tijdens het koken nemen ze vocht op en krijgen ze een droge, kruimige structuur. Ze vallen gemakkelijker uit elkaar dan vastkokende aardappelen. Door hun luchtige structuur zijn ze bijzonder geschikt voor bereidingen waarbij de aardappel fijngestampt of verwerkt wordt.
Ze worden voornamelijk gebruikt voor:
- Aardappelpuree
- Belgische frieten
- Aardappelkroketten
- Aardappelsoep
- Aardappeldeeg
- Gepofte aardappelen
Bekende rassen zijn Bintje en Agria.
4. Bekende aardappelrassen
Er bestaan wereldwijd duizenden aardappelrassen. Sommige zijn vooral bekend om hun smaak, andere om hun structuur of hun geschiktheid voor specifieke bereidingen. Hieronder volgen enkele rassen die ook in België regelmatig worden gebruikt.
- Bintje
- Bintje is een van de bekendste aardappelrassen in België. Het heeft een lichtgele schil en geel vruchtvlees. De aardappel is bloemig en bijzonder geschikt voor frieten, puree en kroketten. Bintje wordt al jarenlang gebruikt in de traditionele Belgische keuken.
- Agria
- Agria is een bloemige aardappel met geel vruchtvlees. Hij heeft een goede smaak en is bijzonder geschikt voor het bereiden van frieten. Ook voor puree en gebakken aardappelen is dit ras een uitstekende keuze.
- Charlotte
- Charlotte is een vastkokende aardappel met een fijne structuur en een aangename smaak. Hij behoudt goed zijn vorm tijdens het koken en wordt vaak gebruikt voor aardappelsalades en gekookte aardappelen.
- Nicola
- Nicola is een vastkokend ras met geel vruchtvlees. De aardappel heeft een fijne smaak en blijft stevig na het koken. Hij is geschikt voor salades, gekookte aardappelen en verschillende ovengerechten.
- Annabelle
- Annabelle is een langwerpige aardappel met een fijne, gele schil en geel vruchtvlees. Hij is vastkokend en heeft een zachte, aangename smaak. Hij wordt vaak gebruikt voor gekookte en gebakken aardappelen.
- Désirée
- Désirée herken je aan zijn rode schil en geel vruchtvlees. Het is een veelzijdige aardappel die afhankelijk van de teeltomstandigheden en bewaring voor verschillende bereidingen gebruikt kan worden.
- Première
- Première is een vroeg aardappelras dat vaak als nieuwe aardappel wordt aangeboden. Het heeft een fijne smaak en is geschikt om te koken of te bakken.
- Bildtstar
- Bildtstar heeft een opvallende rode schil en geel vruchtvlees. Deze aardappel wordt gebruikt voor verschillende warme bereidingen, waaronder koken en puree.
5. De voedingswaarde van aardappelen
Aardappelen zijn een voedzaam voedingsmiddel dat voornamelijk energie levert in de vorm van koolhydraten. Ze bevatten van nature weinig vet en leveren daarnaast verschillende vitamines, mineralen en voedingsvezels. Hoewel aardappelen vaak als een bron van koolhydraten worden beschouwd, hebben ze ook een belangrijke voedingskundige waarde.
Gemiddelde voedingswaarde per 100 gram gekookte aardappelen zonder toevoeging van vet:
| Voedingsstof | Hoeveelheid |
|---|---|
| Energie | 75-85 kcal |
| Koolhydraten | 17-19 g |
| Eiwitten | 1,5-2 g |
| Vetten | 0,1 g |
| Voedingsvezels | 1,5-2 g |
| Kalium | 300-400 mg |
| Vitamine C | 5-12 mg |
| Vitamine B6 | 0,2-0,3 mg |
De exacte voedingswaarde is afhankelijk van het aardappelras, de versheid en de bereidingswijze.
Belangrijke voedingsstoffen
- Kalium
- Aardappelen bevatten een behoorlijke hoeveelheid kalium. Dit mineraal draagt bij tot een normale werking van de spieren en het zenuwstelsel en helpt bij het handhaven van een normale bloeddruk.
- Vitamine C
- Vitamine C ondersteunt de normale werking van het immuunsysteem en draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress. Tijdens het koken kan een deel van deze vitamine verloren gaan.
- Vitamine B6
- Vitamine B6 speelt een belangrijke rol bij de stofwisseling en ondersteunt de normale werking van het zenuwstelsel.
- Voedingsvezels
- Aardappelen bevatten voedingsvezels die bijdragen aan een normale spijsvertering. Een deel van deze vezels bevindt zich in de schil.
- Zetmeel
- Zetmeel is de belangrijkste koolhydraatbron in aardappelen en levert energie aan het lichaam.
De aardappel zelf is dus een voedzaam product. De uiteindelijke voedingswaarde van een gerecht wordt echter sterk beïnvloed door de toevoeging van boter, room, olie, kaas of saus.
6. Aardappelen bereiden in de keuken
Een van de grootste troeven van de aardappel is zijn veelzijdigheid. Hij kan worden gekookt, gebakken, gefrituurd, gestoomd, gepoft of verwerkt tot deeg. Iedere bereidingswijze geeft een ander resultaat.
Gekookte aardappelen
Schil de aardappelen en snijd grote exemplaren eventueel in gelijke stukken. Spoel ze kort af en doe ze in een kookpot met koud water. Voeg wat zout toe en breng het geheel aan de kook. Laat de aardappelen ongeveer 15 tot 25 minuten koken, afhankelijk van hun grootte en soort. Controleer de gaarheid door met een mes in een aardappel te prikken. Wanneer het mes gemakkelijk door de aardappel glijdt, zijn ze gaar. Giet het water af en laat de aardappelen nog even uitdampen.
Aardappelpuree
Voor een luchtige en smeuïge aardappelpuree gebruik je bij voorkeur bloemige aardappelen. Schil de aardappelen, snijd ze in gelijke stukken en kook ze gaar in licht gezouten water. Giet ze goed af en laat ze even uitdampen. Stamp de aardappelen fijn met een pureestamper. Voeg warme melk en boter toe tot je de gewenste structuur verkrijgt. Breng op smaak met peper, zout en eventueel nootmuskaat. Gebruik bij voorkeur geen mixer of keukenrobot.
Belgische frieten
Voor echte Belgische frieten zijn bloemige aardappelen zoals Bintje en Agria bijzonder geschikt. Schil de aardappelen en snijd ze in gelijkmatige staafjes. Spoel ze kort af en droog ze vervolgens zeer goed af. Het geheim van goede Belgische frieten is het bakken in twee fasen. Eerste bakbeurt op 140 tot 150 °C voorbakken, afkoelen, tweede bakbeurt op 175 tot 180 °C goudgeel bakken. Laat uitlekken en bestrooi met zout.
Gebakken aardappelen
Gebakken aardappelen zijn een eenvoudige maar bijzonder smakelijke bereiding. Snijd ze in schijfjes, blokjes of partjes. Verhit boter of olie in een ruime pan en bak op matig vuur tot goudbruin. Kruid met peper, zout, rozemarijn, tijm, paprikapoeder of knoflook.
Aardappelgratin
Aardappelgratin is een klassiek ovengerecht waarbij dunne aardappelschijfjes langzaam garen in room en melk. Schil, snijd dun, schik dakpansgewijs, giet room/melk met peper, zout, nootmuskaat erover en gaar 45-60 min op 160-180 °C.
Aardappelkroketten
Kook bloemige aardappelen gaar en maak droge puree met boter en eidooiers, breng op smaak, laat afkoelen, vorm kroketten, haal door bloem, ei, paneermeel en frituur op 175 °C goudbruin.
7. Aardappelen bewaren
Een goede bewaring is belangrijk. Bewaar koel (7-10 °C), donker en goed verlucht, bij voorkeur in houten kist, mand of papieren zak, niet in plastic, niet naast uien, controleer regelmatig, vermijd temperatuurschommelingen.
Waarom worden aardappelen groen?
Groene verkleuring door chlorofyl bij licht kan samengaan met verhoogd solanine/chaconine. Sterk groene, bittere of beschadigde aardappelen weggooien; kleine plekjes ruim wegsnijden, bij twijfel weg.
Wat als aardappelen beginnen te kiemen?
Kleine kiemen verwijderen als aardappel nog stevig en niet groen/bitter; sterk gekiemde, verschrompelde, zachte of groene aardappelen weggooien.
8. Resistent zetmeel in aardappelen
Wanneer gekookte aardappelen afkoelen, verandert een deel van het zetmeel in resistent zetmeel, dat minder snel in de dunne darm wordt afgebroken en de dikke darm bereikt. Afgekoelde aardappelen (bv. aardappelsalade) bevatten dus meer resistent zetmeel dan vers gekookte.
9. Praktische tips voor in de keuken
- Kies altijd het juiste ras voor de bereiding
- Snijd in gelijke stukken
- Begin met koud water
- Laat uitdampen na afgieten
- Bloemige voor puree, vastkokende voor salade
- Droog deppen voor bakken/frituren
- Voldoende ruimte in pan
- Kruiden: rozemarijn, tijm, peterselie, knoflook
- Snel afkoelen en afgedekt bewaren, gebruik binnen 3-4 dagen
10. Wist je dat?
- Oorsprong Zuid-Amerika
- Geen wortel maar ondergrondse stengelknol
- Zelfde familie als tomaat, paprika, aubergine
- Duizenden rassen bestaan
- Schil bevat vezels en voedingsstoffen
- Paarse kleur door anthocyanen
- Afgekoelde aardappelen meer resistent zetmeel
- België bekend om frietcultuur
- Geschikt voor hartige én zoete bereidingen
Besluit
De aardappel is veel meer dan een eenvoudig bijgerecht. Door zijn grote verscheidenheid is hij onmisbaar in traditionele en moderne keuken. De juiste keuze maakt groot verschil; met juiste bewaring, rassenkeuze en bereiding haal je het beste uit deze knol.