Overslaan naar inhoud

Druk op ESC om te sluiten

Artisjok

Artisjok

6 min. leestijd

Inleiding

De artisjok is een bijzondere en verfijnde groente die vooral bekendstaat om haar licht bittere, nootachtige smaak en zachte, vlezige structuur. Ze wordt veel gebruikt in de mediterrane keuken en is bijzonder populair in landen zoals Italië, Frankrijk en Spanje. Ook in de Belgische keuken wordt de artisjok steeds vaker gebruikt, zowel in klassieke gerechten als in moderne culinaire bereidingen.

De artisjok behoort tot de composietenfamilie (Asteraceae), dezelfde plantenfamilie waartoe onder andere andijvie, sla, witloof en zonnebloemen behoren. De botanische naam is Cynara cardunculus var. scolymus.

Wat we als groente eten, is eigenlijk de nog niet geopende bloemknop van de artisjokplant. De bloemknop bestaat uit verschillende vlezige schutbladeren die rond een centrale bloembodem liggen. Vooral de vlezige onderkant van de bladeren en de zachte bloembodem zijn eetbaar.

Een goed bereide artisjok is bijzonder smaakvol en kan zowel warm als koud worden geserveerd. Ze past uitstekend bij olijfolie, citroen, knoflook, kruiden, vinaigrettes, vis, vlees en verschillende kazen.

1. De oorsprong van de artisjok

De artisjok vindt zijn oorsprong in het Middellandse Zeegebied. Wilde verwanten kwamen oorspronkelijk voor in gebieden rond Zuid-Europa en Noord-Afrika. De oude Grieken en Romeinen kenden al planten verwant aan de moderne artisjok en beschouwden ze als bijzondere lekkernij.

De artisjok zoals we die vandaag kennen, werd verder ontwikkeld door selectie en teelt. Vooral in Italië en Frankrijk groeide de groente uit tot een belangrijk ingrediënt. Vanuit het Middellandse Zeegebied verspreidde ze zich naar andere delen van Europa en uiteindelijk wereldwijd. Vandaag zijn Italië, Spanje, Frankrijk en Egypte belangrijke producenten; ook in België kan ze worden geteeld al is productie beperkter door klimaat.

2. Hoe groeit een artisjok?

De artisjok is een meerjarige distelplant die 1,5 tot 2 meter hoog kan worden, met stevige stengels en grote grijsgroene bladeren. Aan de uiteinden van de stengels ontwikkelen zich de bloemknoppen die we als groente gebruiken.

De groei verloopt in fasen:

  • Planten: opgekweekt uit zaad of jonge planten in vruchtbare grond
  • Bladontwikkeling: brede bladrozet
  • Stengelvorming: bloemstengels
  • Knopvorming: artisjokknoppen aan uiteinden
  • Oogsten: knoppen geoogst voor ze opengaan
  • Bloei: indien niet geoogst opent zich een grote paarse bloem

Ze groeit best zonnig, beschut, voedzaam en goed doorlatend, met voldoende water maar geen natte grond. In België heeft ze in strenge winters bescherming nodig.

3. De verschillende onderdelen van een artisjok

Buitenste bladeren
stevig, taai, alleen vlezig onderste deel eetbaar door af te schrapen
Binnenste bladeren
zachter, malser, lichter van kleur, deels eetbaar
Het hooi (baard)
vezelig middenstuk van jonge bloemonderdelen, niet eetbaar, verwijderen
De bodem
onder het hooi, meest gewaardeerde deel: zacht, vlezig, verfijnd nootachtig, voor warme gerechten, salades en gevuld

4. Verschillende soorten artisjokken

Groene artisjokken

Meest bekend, stevige groene bladeren, rond/langwerpig, voor koken, stomen, vullen, oven. Variëteiten Camus de Bretagne, Green Globe.

Paarse artisjokken

Paarsachtige bladeren, kleiner, fijne smaak, zachter, minder hooi jong; veel in Italiaanse keuken gestoofd met olijfolie, knoflook, citroen, kruiden.

Kleine artisjokken

Jong geoogst, weinig hooi, na verwijderen harde delen volledig te verwerken: marineren, bakken, grillen, pasta, salades.

Romeinse artisjok (Carciofo Romanesco)

Grote ronde Italiaanse variëteit, zacht en verfijnd; bekend als Carciofi alla Romana gevuld met knoflook, peterselie, munt en gestoofd in olijfolie/water.

5. De voedingswaarde van artisjokken

Weinig calorieën, veel vezels, vitamines en mineralen.

VoedingsstofHoeveelheid
Energie45-50 kcal
Koolhydraten10-11 g
Eiwitten2-3 g
Vetten0,1-0,3 g
Voedingsvezels4-6 g
Kalium300-400 mg
Calcium40-50 mg
Magnesium50-60 mg
Vitamine C7-12 mg
Foliumzuur60-70 µg

Belangrijke voedingsstoffen

Vezels & Inuline
prebiotische vezel, voedingsbron darmbacteriën, ondersteunt darmwerking
Kalium
spieren/zenuwstelsel en bloeddruk
Foliumzuur
celdeling en bloedcellen
Vitamine C
immuunsysteem en antioxidans
Magnesium
spierwerking en energiemetabolisme

Cynarine: na artisjok kan water tijdelijk zoeter smaken door invloed op smaakwaarneming.

6. Hoe kies je een goede artisjok?

Vers: stevige gesloten bladeren, zwaar, frisse groen/paarse kleur, stevige steel, geen schimmel/rot, licht knisperend bij samenknijpen. Vermijd uitgedroogde, zwarte of slappe exemplaren; lichte bruining buitenste bladeren kan, maar volledig uitgedroogd laten liggen.

7. Artisjokken schoonmaken en voorbereiden

Verkleuren snel – werk met citroenwater. Stappen: steel inkorten, bovenste punt afsnijden, harde buitenste bladeren verwijderen, steel schillen indien gebruikt, snijvlakken inwrijven met citroen, koken/stomen. Voor alleen bodem: halveer en verwijder hooi met lepeltje.

8. Artisjokken bereiden in de keuken

Gekookte artisjokken

Verwijder harde bladeren, snijd bovenkant bij, wrijf met citroen, kook 25-45 min in water met zout/citroen/laurier; blad trekt gemakkelijk los = gaar. Serveer warm/koud met vinaigrette, boter of mayonaise.

Gestoomde artisjokken

Schoonmaken, stomen 25-40 min, bladeren los en bodem zacht = gaar; serveer met olijfolie/citroen/knoflook.

In de oven

Halveer, verwijder hooi, besprenkel olijfolie/citroen, knoflook/peper/zout/tijm, afdekken met folie 30-45 min op 180 °C, laatste minuten zonder folie.

Gebakken bodems

Schone bodems in partjes bakken in olijfolie met knoflook, peper/zout/citroen, peterselie; past bij vis/gevogelte/vlees.

Gefrituurde artisjokken

Kleine jonge exemplaren, harde delen verwijderen, in partjes, hooi verwijderen, droogdeppen en goudbruin frituren; Carciofi alla Giudia dubbel frituren voor extra krokant.

Gevulde artisjokken

Spreid bladeren, vul met broodkruim/knoflook/peterselie/Parmezaan/olijfolie, rechtop stoven met water/olijfolie/citroensap en deksel.

9. Waarmee combineren?

Citroen (frisheid + tegen bruinen), knoflook, olijfolie, peterselie, munt (Italiaans gestoofd), Parmezaan, room, spek/ham, vis/zeevruchten (kabeljauw/zeebaars/zalm/garnalen/coquilles), pasta/risotto.

10. Artisjokken bewaren

Verse 3-5 dagen in groentelade, ongewassen, losjes in vochtige doek. Invriezen: harde bladeren/hooi verwijderen, in stukken/bodems 3-5 min blancheren met citroen, ijswater, goed uitlekken, -18 °C; na ontdooien alleen warm. Blik/bokaal (bodems/harten/partjes) op water of olie, goed uitlekken; op olie geschikt voor salades/antipasti/pizza/pasta.

11. Verschil artisjok en kardoen

Artisjok: bloemknop en bodem gegeten.
Kardoen: vlezige bladstelen (als brede selderij), eerst blancheren tegen bitter, dan koken/stoven/oven.

12. Wist je dat?

  • Nog niet geopende bloemknop; niet geoogst geeft paarse bloem
  • Zelfde familie als zonnebloem/paardenbloem; bodem fijnste deel; hooi verwijderen; Italië grote producent; cynarine beïnvloedt smaak; op olie voor antipasti; jonge exemplaren vrijwel volledig eetbaar na schonen

13. Praktische tips

  1. Kies stevige gesloten artisjokken
  2. Snijd bovenkant/steel netjes
  3. Wrijf direct met citroen
  4. Verwijder hooi met lepel
  5. Kook/stoom tot blad loskomt
  6. Citroensap in kookwater
  7. Gebruik bodems in pasta/risotto/oven
  8. Combineer met knoflook/olijfolie/peterselie
  9. Laat blik goed uitlekken
  10. Gebruik vers zo snel mogelijk

Besluit

De artisjok is veelzijdig, verfijnd en licht bitter-nootachtig, met zachte bodem geschikt voor tal van bereidingen. Met juiste schoonmaak en bereiding haal je het beste uit deze mediterrane groente.

Technische tekening artisjok
Technische afbeelding – klik om te vergroten